CHUYÊN ĐỀ: ĐA DẠNG HÓA HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG TRONG DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN

Tháng Mười Một 28, 2020 6:50 chiều

CHUYÊN ĐỀ

ĐA DẠNG HÓA HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG TRONG DẠY HỌC

MÔN NGỮ VĂN

I. Lí do chọn chuyên đề

Ngữ văn là một môn học đặc biệt, đòi hỏi người dạy và người học phải say mê, suy ngẫm, hào hứng thì mới hiểu, mới làm rõ được vấn đề. Dạy và học văn là cả một nghệ thuật. Nó vốn không ưa lặp lại nhàm chán mà cần đến sáng tạo và linh hoạt. Những năm gần đây, giáo dục nước ta đã có những đổi mới về mục tiêu, nội dung chương trình và phương pháp dạy học, tuy nhiên những đổi mới về phương pháp dạy học vẫn chưa đpá ứng được yêu cầu đổi mới của giáo dục, chưa phù hợp với đặc trưng bộ môn.

Thực tế cho thấy, hiện nay tình yêu văn học trong học sinh giảm sút rất nhiều. Một phần, do Ngữ văn là bộ môn khó, dù các em yêu thích văn nhưng không phải em nào cũng tiếp thu và cảm nhận dễ dàng; học sinh có năng khiếu học văn không nhiều nếu không muốn nói là rất ít. Phần khác, do xu hướng phát triển và nhu cầu của thời đại, xã hội, yêu cầu về nghề nghiệp, thu nhập, định hướng của gia đình… ảnh hưởng không nhỏ đến việc lựa chọn môn học.

Thông qua dạy học ngữ văn sẽ giáo dục quan điểm, tư tưởng, tạo tình cảm, hướng đến tính nhân văn sâu sắc… cho HS, từ đó giúp các em tự hoàn thiện bản thân mình. Không những thế, khi học tốt bộ môn Ngữ văn sẽ tác động, hỗ trợ một cách tích cực đến các môn học khác. Vì vậy, giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn cần đánh thức niềm đam mê văn chương, yêu thích văn học, khơi dậy ở các em tính sáng tạo và khả năng làm chủ kiến thức. Để làm được điều này, trong mỗi tiết học giáo viên cần tạo được tâm lí thoải mái, vui vẻ, tự tin, tạo được một cảm hứng, một tâm thế thì các em học sinh mới có thể đi vào tìm hiểu, khám phá cái hay, cái đẹp của văn chương.

Chính vì thế, hoạt động khởi động đóng vai trò vô cùng quan trọng. Nó là hoạt động đầu tiên tác động đến cảm xúc, trí tuệ của người học trong toàn tiết học. Hoạt động khởi động sẽ kích thích tính tò mò, sự hứng thú, tâm thế của học sinh ngay từ đầu tiết học. Nếu tổ chức tốt hoạt động này sẽ tạo một tâm lí hưng phấn, tự nhiên để “lôi kéo” học sinh vào tiết học. Hơn nữa, nếu hoạt động khởi động càng đa dạng thì sẽ luôn tạo nên những bất ngờ thú vị cho học sinh, người học sẽ không còn càm giác mặng nề, mệt mỏi, lo lắng, nhàm chán như khi giáo viên kiểm tra bài cũ. Các em sẽ thoải mái tham gia vào hoạt động học tập, giờ học vì thế sẽ giảm bớt căng thẳng, khô khan. Tuy nhiên, thực tế cho thấy để tạo ra được một cách khởi động hấp dẫn, có hiệu quả cũng không phải là điều dễ dàng đối với một số giáo viên hoặc quá trình tổ chức rời rạc, nặng kiến thức khiên học sinh không hứng thú… Từ những lí do trên, tôi chọn vấn đề: Đa dạng hóa hoạt động khởi động trong dạy học môn Ngữ văn làm đề tài.

II. Nội dung

1. Vai trò của tạo tâm thế trong dạy và học Văn

Nói đến “tâm thế” là nói đến khái niệm “chú ý” –  một khái niệm của khoa tâm lí học. Chú ý là sự tập trung của ý thức vào một đối tượng, sự vật,… nào đó, để định hướng hoạt động, đảm bảo điều kiện thần kinh – tâm lí cần thiết cho hoạt động tiến hành có hiệu quả. Nhờ sự tập trung chú ý chủ thể hướng vào đó để tiến hành hoạt động chiếm lĩnh đối tượng ấy. 

Từ trước đến nay, phương pháp dạy học văn rất chú ý đến khâu tạo tâm thế cho học sinh. Một trong những mục đích của giờ văn là làm sao gây được rung động thẩm mỹ, giáo dục nhân cách cho học sinh. Nhưng việc tiếp thu văn chương lại không thể mang tính ép buộc. Nó chỉ thực sự hiệu quả khi bắt nguồn từ sự tự nguyện hay có cảm giác yêu thích. Thiết nghĩ, trong cuộc sống hay trong dạy – học, bước khởi đầu luôn là bước tạo nền tảng, tâm thế. Nền tảng vững, tâm thế tốt thì các hoạt động phía sau mới hiệu quả; ngược lại, nếu khởi đầu không tốt thì các hoạt động khác cũng vô cùng khó khăn. Hoạt động khởi động dù chỉ là một khâu nhỏ, không nằm trong trọng tâm kiến thức cần đạt nhưng nó có tác dụng tạo tâm thế thoải mái, nhẹ nhàng, hưng phấn cho học sinh vào đầu giờ học. Điều đó có nghĩa là nó sẽ ảnh hưởng lớn đến toàn bộ bài dạy. Vậy nên nếu vì nó chỉ là khâu nhỏ mà bỏ qua thì là một sai lầm lớn.

Từ góc độ tâm lý lứa tuổi, các em có tư tưởng muốn tự khám phá, thích độc lập trong suy nghĩ, có chủ kiến riêng chứ không thích bị áp đặt. Các em không thích một giờ học gò bó, căng thẳng. Cho nên cách tổ chức hoạt động theo phương châm: học mà chơi, chơi và học là một cách hay để lôi kéo, tạo tâm thế thoải mái cho học sinh.

2. Tình hình dạy và học văn thực tế của nhà trường

Về học sinh: Trong một lớp học khả năng tiếp thu của mỗi em học sinh là khác nhau cho nên hứng thú của mỗi em cũng sẽ khác. Một số ít học sinh hào hứng đón nhận giờ Văn, các em tìm thấy ở đây những cảm xúc thẩm mỹ, những bài học cuộc sống giúp các em trưởng thành, hoặc các em cảm thấy nhẹ nhóm, thoải mái hơn so với những tiết học tự nhiên khác. Những có rất nhiều học sinh có thói quen thụ động trong học tập. Các em không thích học, không đọc tác phẩm, không quan tâm nhiều đến hành trình tự khám phá mà cơ bản là ghi chép và dựa vào các tài  liệu có sẵn để học và làm bài kiểm tra. Thậm chí nhiều học sinh còn biểu hiện uể oải, mệt mỏi trong giờ học tạo nên thói quen lười vận động, lười tư duy, hời hợt, không hứng thú đã ảnh hưởng đến kết quả học tập.

Về giáo viên: Rất nhiều giáo viên trong quá trình dạy học thường không tổ chức hoạt động khởi động vì nhiều lí do: lo lắng vì thời gian không đủ cho kiến thức bài dạy; sợ hoạt động gây ồn ảnh hưởng lớp học khác, tổ chức như thế nào để phù hợp với từng tiết học cũng là một vấn đề, …Vì vậy, trong quá trình dạy, dù rất cố gắng, nhiều giáo viên cũng không thể lôi kéo sự tập trung của học sinh, hiệu quả giờ học bị giảm sút.
3. Các hoạt động khởi động trong dạy và học Văn

3.1. Quan niệm về hoạt động khởi động

Khởi động là hoạt động đầu tiên nhằm giúp học sinh huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm của bản thân về các nội dung có liên quan đến bài học mới. Từ đó sẽ kích thích tính tò mò, hứng thú, lôi cuốn học sinh.

 Hoạt động khởi động thường được tổ chức thông qua hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm sẽ kích thích sự sáng tạo, giúp học sinh hình thành năng lực hợp tác, tinh thần học hỏi, giúp đỡ nhau khi thưc hiện nhiệm vụ.

Như vậy có thể hiểu, hoạt động này chưa đòi hỏi sự tư duy cao, không quá coi trọng về vấn đề kiến thức mà chủ yếu là tạo tâm thế tốt nhất cho các em nhập cuộc, lôi kéo các em có hứng thú với các hoạt động phía sau đó.

3.2. Một số hình thức khởi động

3.2.1. Khởi động bằng tổ chức trò chơi

Trò chơi là hoạt động được các học sinh thích thú tham gia. Vì vậy nó có khả năng lôi kéo sự chú ý và khơi dậy được hứng thú học tập. Ngoài mục đích đó còn ôn tập kiến thức cũ hoặc dẫn dắt các em vào hoạt động tìm kiếm tri thức mới một cách tự nhiên, nhẹ nhàng. Hoặc có những trò chơi giúp các em vận động tay chân khiến cho cơ thể tỉnh táo, giảm bớt những áp lực tâm lý do tiết học trước gây ra.

3.2.1.1.Trò chơi “đuổi hình bắt chữ”

– Đây là trò chơi mang tính chất nhận diện. Phù hợp với những tiết ôn tập hoặc dạy chuyên đề.

– Ưu điểm:

+ Có khả năng lôi kéo số đông học sinh tham gia.

+ Phát huy trí tưởng tượng của học sinh

+ Rèn luyện khả năng phản ứng nhanh.

+ Trong thời gian ngắn có thể giúp học sinh nhứ lại những tác phẩm đã học.

– Cách tổ chức:

Giáo viên chuẩn bị những bức hình khác nhau trình chiếu trên slide. Mỗi hình có thể có điểm gợi ý hoặc là không, tùy vào tính chất của bài. Học sinh nhìn vào hình để đoán tên tác phẩm hoặc tên tác tác giả. Ai đoán nhanh và đoán đúng sẽ có điểm

Trong bài Truyện Kiều của Nguyễn Du

GV cho HS xem một số chân dung nhà văn nhà thơ -> Yêu cầu HS quan sát tranh và cho biết đây là nhà thơ nào, bài thơ nào của ông mà em đã được học?

Slide 1: Chân dung nhà thơ Vũ Đinh Liên – Ông đồ;

Slide 2: Tế Hanh – Quê Hương;

Slide 3: Tố Hữu – Khi con tu hú;

Slide 4: Thế lữ – Nhớ rừng;

Slide 5: Hồ Chí Minh – Tức cảnh Pác Bó, Đi đường, Ngắm trăng;

Slide 6: Nguyễn Du – Truyện Kiều.

3.2.1.2. Trò chơi “Thi tài hiểu biết lịch sử của em”

– Đây là trò chơi vừa mang tính trí tuệ vừa thử tài hiểu biết về các vấn đề lịch sử, đồng thời rèn khả năng phản xạ của học sinh. Các em sẽ đối mặt với người hỏi (giáo viên) trong thời gian nhanh nhất để xem đội nào trả lời được nhiều câu hỏi nhất.

– Cách tổ chức:

+ Cả lớp chia làm 4 đội thi tương ứng với 4 tổ:

+ GV chiếu và đọc một số sự kiện, chiến công của một số nhân vật lịch sử. Sau đó yêu cầu các đội nói tên nhân vật, đội nào giơ tay trước có quyền trả lời trước. Đội nào chiến thắng sẽ nhận được một tràng vỗ tay chúc mừng của cả lớp hay phần thưởng của GV.

          Trong bài Sông núi nước Nam:

Slide 1: 16 tuổi, căm thù giặc đến bóp nát quả cam trong tay ở bến Bình Than mà không hề hay biết, giương cao lá cờ thêu sáu chữ vàng “phá cường địch báo hoàng ân”, góp phần đánh thắng gặc Nguyên –Mông lần 2.

Đáp án: Trần quốc Toản.

Slide 2: Ba lần cầm quân đánh giặc Mông-Nguyên, được nhân dân tôn vinh là Đức Thánh Trần, là người viết áng văn bất hủ “Hịch Tướng Sĩ”.

Đáp án: Trần Hưng Đạo

Slide 3: Đánh bại quân Tống năm 1075-1077, nổi tiếng với chiến thắng trên sông Như Nguyệt và thường được coi là tác giả của bài thơ thần “Nam quốc sơn hà”.

Đáp án: Lý Thường Kiệt

Slide 4: Ban chiếu Dời Đô (Thiên Đô Chiếu) vào mùa xuân 1010 để chuyển dời kinh đô của nước Đại Cổ Việt từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra thành Đại La (Hà Nội).

Đáp án: Lí Công Uẩn.

3.2.2. Khởi động bằng hình thức thư giản, giải trí

Đây là hình thức khởi động rất nhẹ nhàng cho học sinh. Nó phù hợp cho những giờ dạy đòi hỏi không khí sâu lắng hoặc vận dụng cho những giờ dạy học tác phẩm văn học. Việc đưa học sinh chìm lắng vào trong những giai điệu âm nhạc thiết tha, trữ tình hoặc là xem một đoạn băng vi deo sẽ là một cách thú vị để các em thăng bằng cảm xúc, tạo những rung động thẩm mỹ.

Chẳng hạn khi dạy học sinh bài “Ai đã đặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường có thể cho học sinh nghe giai điệu, hình ảnh bài hát: “Dòng sông ai đã đặt tên”, sáng tác trần Hữu Pháp. Hay khi dạy bài Tiếng gà trưa của Xuân Quỳnh có thể cho học sinh nghe bài hát Trở về dòng sông tuổi thơ của Hoàng Hiệp

Trong bài dạy “Truyện Kiều của Nguyễn Du” sau khi cho học sinh chơi trò chơi “Đuổi hình bắt chữ”, giáo viên dẫn dắt rồi cho học sinh nghe bài hát “Thương ca Tiếng Việt”, nhạc của Đức Trí, lời của Hà Quang Minh do ca sĩ Mỹ Tâm thể hiện.

Trong bài dạy “Sông núi nước Nam” sau khi chơi trò chơi, giáo viên dẫn dắt học sinh và chiếu đoạn video về việc Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn độc lập, giáo viên tiếp tục cho học sinh biết nhà thơ Tố Hữu đã ghi lại sự kiện lịch sử ấy bằng bài thơ “Sáng mồng hai tháng chín”, đọc bài thơ và dẫn vào bài học.

 III. Một số lưu ý khi tổ chức hoạt động khởi động
1. Xác định mục tiêu khởi động

Hoạt động khởi động phải xác định rõ mục tiêu cần đạt, phương pháp và kỹ thuật tổ chức, phương tiện cần dùng; chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh một cách rõ ràng. Nhiệm vụ khi chuyển giao trong hoạt động khởi động cần liên quan đến kiến thức của học sinh (xem học sinh đã có được kiến thức gì liên quan đến bài học), tạo hứng thú cho học sinh, tạo ra tình huống có vấn đề để dẫn dắt HS vào phần hình thành kiến thức mới.

2. Kỹ thuật cơ bản khi xây dựng hoạt động khởi động

Phương pháp dạy học truyền thống, khởi động chỉ bằng một vài câu dẫn nhập nên không mất nhiều thời gian. Hiện nay, hình thức đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, do đó khởi động cần tổ chức thành hoạt động để học sinh trực tiếp tham gia nên sẽ cần lượng thời gian nhiều hơn. Vì vậy khi xây dựng kịch bản cho hoạt động khởi động, giáo viên cần lưu ý không lấy những nội dung không thiết thực với bài học, tránh lấy những nội dung mang tính chất minh họa. Chúng ta cần cụ thể: sử dụng nội dung bài học để khởi động, sao cho trong khởi động sẽ bao quát được nội dung bài học, qua đó giúp GV biết được học sinh đã có kiến thức gì trong bài mới và chưa biết gì để khai thác sâu vào những nội dung học sinh chưa biết (điều này có thể sẽ khác nhau ở từng lớp nên giáo viên cần có sự điều chỉnh kịp thời để phù hợp với đối tượng học sinh ở các lớp).

                Hoạt động khởi động là bước “thực hiện các động tác nhẹ trước khi thực hiện công việc” nên việc khởi động cũng cần nhẹ và sinh động để tạo sự hấp dẫn cho học sinh. Việc đặt câu hỏi hay tình huống khởi động cần chú ý tạo được hứng thú cho học sinh: để học sinh được thực hiện nhiệm vụ, được tham gia trả lời câu hỏi hoặc tham gia vào các tình huống khởi động. Đồng thời việc đưa các câu hỏi ở phần khởi động cũng nên theo nhiều mức độ dành cho học sinh yếu, khá, giỏi. Tránh tình trạng, có  em tham gia có em không.

Giáo viên khi tổ chức khởi động cũng cần lưu ý, mỗi lớp học có 1 đặc điểm riêng nên tùy hoàn cảnh của mỗi lớp để điều chỉnh hoạt động cho phù hợp với lớp đó. Phương án xây dựng hoạt động khởi động giữa các tiết, các bài học nên có sự đổi mới hình thức, phương pháp, tránh tình trạng nhàm chán khi tiết nào cũng tổ chức một hình thức như nhau.
IV. Kết luận:

Qua thực nghiệm dạy học, có thể thấy rằng hoạt động khởi động có vai trò quan trọng trong giờ dạy học. Nhưng để hoạt động này có ý nghĩa thì giáo viên cần linh hoạt, nhạy bén trong cách tổ chức và thực hiện. Việc đa dạng hóa hoạt động khởi động là cần thiết để tạo nên sự hứng khởi trong tâm lí học sinh. Tuy nhiên, cũng không vì thế mà quá chú trọng, dành nhiều thời gian cho nó để biến giờ học thành giờ chơi vô vị. Ở trên, chúng tôi chỉ đề ra các các hình thức khởi động đã áp dụng vào bài dạy, ngoài ra còn có nhiều hình thức tổ chức khởi động bằng trò chơi khác như “nhanh như chớp”, “đuổi chữ”, “tìm chữ”, “hộp quà may mắn”… để góp phần tạo nên sự lôi cuốn ở học sinh. Chúng tôi xin chân thành đón nhận ý kiến xây dựng của ban lãnh đạo và quý đồng nghiệp để được học hỏi  rèn luyện  ngày càng tiến bộ hơn trong sự nghiệp giáo dục.